M. Terentius Varro - Libris Grammaticis
M >>
M. Terentius Varro >> Libris Grammaticis
Pages:
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 | 9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17 |
18 |
19 |
20
Orsus est, ut uidetur a grammaticae definitione, quam hanc esse
uoluit: _grammatica est scientia eorum quae a poetis historicis
oratoribusque dicuntur ex parte maiore_ (fr. 91). eam egregie
conuenire cum Dionysi Thracis definitione initio "techne:s grammatike:s"
proposita: "grammatike: estin empeiria to:n para poie:tais te kai
sungrapheusin ho:s epi to polu legomeno:n"{93} uidit Elink Sterk de
parapleromat. in symb. litt. Belg. VIII p. 6 cf. M. Schmidt philolog.
VIII p. 235. 247 et profecto prorsus eadem est, praeterquam quod pro
"sungrapheusin" accuratius locutus historicos et oratores dicere
maluit. duos autem huius scientiae gradus eum distinxisse, quorum
alterum litterationem alterum litteraturam nuncupauit, coniuncta
Augustini de ord. II 12, 35. 37, quem ex parte excripsit Isidorus
orig. I 3, 1, et Martiani Capellae III 229 p. 50 Gr. testimonia
(fr. 92) euincunt, quos disciplinarum libros in usum suum conuertisse
supra (p. 18) conmemorauimus. cum uero Augustinus Martianus Isidorus
inferiorem grammaticae gradum, grammaticae quasi infantiam,
_litterationem_ a Varrone dictam fuisse testentur, hinc corrigendus
est Asper I 2 p. 1725P. ibi enim legitur in codice Vaticano 1492
teste Henrico Brunn: _grammatica est scientia recte scribendi et
enunciandi interpretandique rationem uerborum. quam Terentius et Varro
primum ut adhuc rudem appellatam esse dicit litteraturam._ definitio
mutila esse uidetur K. Lehrsio (anal. gramm. post Herod. scr. tria
p. 389) neque ex Varrone translata est, reliqua uero sic scribenda
sunt: _quam Terentius Varro primum ut adhuc rudem appellatam esse
dicit litterationem_; errauit autem F. Lindemann (ad Asprum p. 309),
qui ex Aspro Isidorum corrigere uoluit, litteratura enim erat altera
maior et quasi superior grammaticae forma. idem discrimen fecerunt
graeci, quod praeter alios testatur Philo Iudaeus "peri te:s eis ta
propaid. sunod." I p. 540 Mang.: "to ge me:n graphein kai anagigno:skein
grammatike:s te:s atelesteras epangelma, he:n paratrepontes tines
grammatistike:n kalousi; te:s de teleioteras anaptuxis to:n para
poie:tais te kai sungrapheusin."{94} copiosius eandem rem tractat Sextus
Empiricus adu. gramm. 44 sq., alteriusque "to ta stoicheia kai tas
touto:n sumplokas didaskein" esse dicit, in altera uero "te: teleio:"
uel "bathutera grammatike:" Aristophanum Aristarchorumque ingenium atque
studia uersari. cum hac uero diuisione, quam secundum graecos Varronem
protulisse uidemus, conexae esse debent duae expositiones de
grammaticorum officiis{95}, quae inter se diuersae nec altera ex
altera deriuanda et graecorum explicationibus in uniuersum
respondentes a grammaticis traduntur. grammaticae enim officia sunt
secundum alteram _scribere legere intellegere probare_ (fr. 91),
secundum alteram _lectio enarratio emendatio indicium_ (fr. 93).
rationem, quae inter has intercedat, breuiter sic possumus significare
ut priorem ludimagistri, alteram philologi quem hodie adpellamus munus
continere dicamus. priorem autem num Marius Victorinus I 1, 6 p. 2451
P. recte tradiderit dubito, cum et graeci scriptores de legendo tantum
et scribendo in hac re loquantur et latini, qui eundem Varronis librum
ante oculos habuerunt, ut Diomedes p. 426, 18, quem excripsit Seruius
in analectis Vindobonensibus p. 512, Maximus Victorinus 2 p. 1937P.
recte scribendi loquendique rationem conmemorent et Martianus Capella
III 230 p. 51 Gr. haec duo disertis uerbis ab reliquis secernat:
_officium uerum meum tunc fuerat docte scribere legereque. nunc etiam
illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque._ quare
nescio an Victorinus, quem duas illas officiorum explicationes apud
auctorem suum repperisse ueri simile est, eas confuderit, quae
dubitatio augetur si singula perlustramus. in _scribendo_ non uideo
cur offenderit Lehrs l.s. p. 437, cum id graecorum grammaticorum
uerbis confirmetur; _legere_ hic simpliciter litterarum peritiam
significat, qua instructi pueri scriptum quoddam recitare possunt;
_intellegere_ quoque quodam modo ad inferiorem grammaticam referre
possimus, nisi accederet _probare_. hoc autem uereor ut in priore
diuisione Victorinus inuenerit, nam uix quomodo id a iudicio quod ad
alteram spectat discernas praesto est{96}, etiamsi Diomedem secutus
aestheticam quam dicunt aestimationem segregaueris et illud tantum
iudicium respexeris _quo omnem orationem recte uel minus quam recte
pronuntiatam specialiter iudicamus_ (p. 426, 29), hoc quoque non
puerorum esse fatebere. quibus omnibus consideratis Victorinum uel
errore uel neglegentia peccasse et duo priora tantum Varronem posuisse
persuasum mihi est. quis uero primum huius grammatisticae, quam uitae
usus a grammatica distinxerat, officia data opera circumscripserit
quaerenti certi quid respondere tibi non licet; suspicor uero
Asclepiadem Myrleanum{97} hoc fecisse. neque a quo altera diuisio
profecta sit dici potest. prope quidem accedit ad eam, quam Dionysius
habet (p. 629 Bekk. cf. Sext. Emp. adu. gramm. 252):
"pro:ton anagno:sis entribe:s kata proso:dian, deuteron
exe:ge:sis kata tous enuparchontas poie:tikous tropous, triton
glo:sso:n te kai historio:n procheiros apodosis, tetarton
etumologias heuresis, pempton analogias eklogismos, hekton
krisis poie:mato:n. ho de: kalliston esti panto:n to:n en te:
techne:."
pro qua deinde{98} hanc ualuisse testatur scholiasta p. 736, 5: "to
palai mere: te:s grammatike:s e:n tessara kai eisi tauta; diortho:tikon
anagno:stikon exe:ge:tikon kritikon." hanc igitur Varro secutus est et
singula quo fere modo definierit e Diomede, qui hoc fragmentum (93)
seruauit conligendum, nam non modo ipsius Varronis uerba mutauit et
satis neglegenter rem egit, uerum etiam de suo haud pauca addidit.
explicationes enim omnium quattuor officiorum e duobus membris
constant, quorum priora aut ipsum excogitasse aut ex alio scriptore
sed minime Varrone adiecisse non dubium est. id quod statim in primo
officio conspicuum est. dicit enim: 'lectio est artificialis
interpretatio uel uaria cuiusque scripti enuntiatio seruiens dignitati
personarum exprimensque animi habitum cuiusque', quae inter se non
conuenire adparet priusque illud male huc inlatum et eiciendum est.
alterum conuenit cum Dionysio p. 629: "anagno:sis esti poie:mato:n e:
sungrammato:n adiapto:tos prophora. anagno:steon de kath' hupokrisin,
kata proso:dian, kata diastole:n", ut non dubitem quin _artificialis
interpretatio_ accentum et discretionem expulerit. enarrationis
explicationem uel latinitas arguit non accurate secundum Varronem
positam sed generaliter ex eius mente perscriptum esse, qua in re hic
quoque quaedam omissa esse uidentur. respondet enim Varronis enarratio
Dionysii "glo:sso:n te kai historio:n apodosei", e quibus historiam id
est fabulam poetae argumentumue scriptorum, quod Varronem neglexisse
nego, frustra quaeris, de emendatione haec habet Diomedes: 'emendatio
est qua singula pro ut ipsa res postulat dirigimus aestimantes
uniuersorum scriptorum diuersam sententiam uel recorrectio errorum qui
per scripturam dictionemue fiunt'. ut primum de secundo membro loquar,
mirum sane est, cum in tota hac expositione de ea agatur grammatica,
quae in legendis interpretandisque poetis uertitur, quid sibi hic
uelit dictio. dictio Diomedi idem est quod "lexis",{99} "lexis" autem
aut uitiosa aut iusta est, et error qui per dictionem fit in libro
scripto idem est atque is qui per scripturam fit, nisi non aptis
scriptor utitur uerbis, quae corrigere non licet, ne arbitrariae
rationes ualeant et scriptorum proprietas extinguatur. quare
_dictionem_ ferri non posse maleque scriptam esse pro _dictatione_
censeo, quod uocabulum apud scriptores posterioris aetatis non raro
occurrit (Paul. digest. XXVIIII 1, 40. Hieronym. adu. Vigilant. 3:
_dictatiuncula_. Symmach. epist. VI 4). errores autem in antiquorum
libris aut praue scribendo aut praue dictando nascebantur. alterum
membrum ad res a scriptoribus traditas spectat, quae secundum
singulorum sententiam et auctoritatem accipiendae sint, quod historici
uel mythologi, sed non emendatoris est. iudici membrum secundum de
aesthetica scriptorum aestimatione quae Dionysii "krisis" est, agere
uidimus, prius autem si _pronuntiationem_ premis ad lectionem
referendum est, si pronuntiatum pro _dictum_ accipis, idem fere quod
alterum membrum continet; uera enim carminis cuiusdam uel scripti
aestimatio non perficitur nisi singulis ponderatis, num recte an praue
dicta sint. cum uero in lectione emendatione iudicio priora membra
male se habere uel saltern ad Varronem referri non posse nunc
manifestum sit, idem de enarratione ualet, ubi 'obscurorum sensuum
quaestionumue explanatio' et barbare dicta et superuacanea est
(cf. Sext. Emp. adu. gramm. 93). sic quantum fieri potuit Varronis
doctrina{100} recuperata, adparet quam arto uinculo cum Alexandrinorum
praeceptis ea coniuncta ac copulata sit.
Footnote 93: Eam definitionem Sextus Empiricus adu. gramm. 57 ita
tradit: "grammatike: estin empeiria ho:s epi to pleiston to:n para
poie:tais te kai sungrapheusi legomeno:n", quam pro genuina
Dionysi (nam huius scriptoris Aristarchi discipuli re uera
opusculum illud esse demonstrauerunt G. Schoemann opusc. III p.
244 sq. M. Schmidt l.s.) definitione post Ptolemaeum Peripateticum
apud Sextum l.s. 72 acceperunt Lehrs l.l. Schmidt l.l. p. 242,
Schoemann l.s. p. 247, id quod Varronis auctoritate, qui manifesto
Dionysii artem sequitur, non confirmatur.
Footnote 94: Cf. eundem l.s.s. p. 530. 521. idem "grammatistike:n"
adpellat "p. tou theopomp. einai tous oneir." p. 652 "paidike:n
grammatike:n". cf. schol. Dion. Thrac. p. 667, 17: "kai he:
grammatike: de kata ton palaion en duo se:mainomenois e:n. te:n
men gar mikran ekaloun, he: tis e:n techne: peri tou graphein kai
anagigno:skein te:n engrammaton pho:ne:n tous te charakte:ras to:n
grammato:n eidenai kai tas sulle:pseis auto:n e:goun tas sullabas;
te:n de megale:n ekaloun te:n epi tous poie:tas theo:rian, he:n
tina nun exe:gountai hoi grammatikoi, kai estin haute: techne:
theo:re:tike: to:n para poie:tais te kai logeusin." iam apud
Platonem Euthyd. p. 276A "grammatiste:s" occurrit.
Footnote 95: Non dubito quin eadem causa qua rhetores oratorum
officia persecutos esse Spengelius docet nou. mus. rh. XVIII
p. 493 hanc officiorum descriptionem grammatici excogitauerint.
Footnote 96: Nisi probare pro "de:loun" accipiendum esse et duas
officiorum enumerationes ita fere ut in scholiis ad Dion. Thr.
p. 659, 1 inter se coniunctas fuisse putas.
Footnote 97: Ex Sexti Empirici adu. gramm. 47: "tacha de ho:s
phasin hoi peri ton Askle:piade:n, kai aute: apo men grammato:n
o:nomastai, ouk apo touto:n de aph' ho:n kai he: grammatistike:,
all' ekeine: men apo to:n stoicheio:n, haite: de apo to:n
sungrammato:n peri hois poneitai" sequitur Asclepiadis discipulis
(qua loquendi formula plerumque nihil nisi praeceptoris sententia
intellegenda est) hanc partitionem notam fuisse. Asclepiadem illum
esse Myrleanum negauit Lehrs l.l. p. 436, quia Dionysii artem,
quam Asclepiadem nostrum legisse constat (Sext. Emp. l.s. 72),
post Myrleani tempora conscriptam esse putabat. hanc offensionem
cum sustulerit M. Schmidt in conmentatione saepius adlata (cuius
cf. p. 510) nihil obstat, quominus nostrum pro Myrleano
accipiamus. fuit hic Cratelis discipulus (cf. C. Wachsmuth de
Crat. Mall. p. 6), Cratetei autem qui crisin a grammatica tamquam
maiorem discernere solebant, facile quoque gradum alterum, bonorum
ludi magistrorum munus, seiungere potuerunt. optime autem conuenit
temporum ratio. Asclepiadem Myrleanum 'primo ante Christum n.
saeculo ita ut certe natales ante annum septuagesimum ponendi
sint' floruisse ostendit Lehrs l.s. p. 432 cf. M. Sengebusch diss.
Hom. I p. 61, aetas igitur eius inter Dionysii Thracis et
Varronis tempora intercedit.
Footnote 98: Idem scholiasta p. 737, 22: "ean oun to palai
tessara mere: e:n te:s grammatike:s, po:s nun hex auta phe:sin
alla ho Dionusios? to hen ex auto:n etme:the: eis tria kai
ta men tria gegonasin hex. to poion etme:the: eis tria? to
diortho:tikon." cf. p. 659. 671. 683. 728. E. Meier opusc. II
p. 21 sq. sed euidenter errauit qui haec scripsit. ex tribus
partibus enim, quas in "diortho:tiko:" coniunctas esse dicit, prima
("glo:sso:n kai historio:n apodosis") omnino non ad "diortho:sin"
sed ad "exe:ge:sin" paullo plus quam apud Dionysium amplificatam
pertinet et similiter reliquae duae, analogiae et etymologiae
inuentio, quamquam hae praesertim analogia non raro emendationis
duces erant; Dionysius uero de earum in "diortho:sei" usu nihil
significat. uerum potius haec altera diuisio ex Dionysiana orta
est (cf. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 547), sed prorsus
alio spectat. Dionysius enim in sua diuisione sex omnino partes
praecipuas grammaticae quae tunc erat conprehendit, altera tamen
ad praeclaram tantum industriam doctorum uirorum pertinet, quae
in legendis recensendis aestimandis poetarum scriptorumque libris
uertebatur, et egregie summam rerum conplectitur.
Footnote 99: Diom. p. 436, 10: 'dictio est uox articulata cum
aliqua significatione, ex qua instruitur oratio et in quam
resoluitur; uel sic: dictio est ex syllabis finita cum
significatione certa locutio, ut est dico facio'.
Footnote 100: Steinthal l.l. p. 547 in Diomedis socordiam et
neglegentiam nimis festinanter inuexit neque quid apud eum
melioris esset notae excussit.
Paucis nunc quaerendum est, num haec harum rerum coniunctio quae
nititur in fragmento 91, fortasse aliis rationibus defendi possit.
Ritschelius enim, cum has duas diuisiones inter se non conuenire
uideret, priorem ad grammaticam, alteram ad aliud quoddam opus
rettulit (quaest. Varr. p. 7). primum autem Victorinum et Diomedem,
apud quos haec testimonia extant, multis rebus ita consentire uidimus,
ut necesse sit eundem auctorem usurpauerint. ille igitur auctor initio
operis sui Varronis grammaticam consuluit et inde quae apta ei
uidebantur satis accurate transtulit. ex eo (nisi quod in his rebus
ubique dubium est num alii quoque praeterea intercesserint) Diomedes
p. 426 primum Varronis definitionem paullo mutatam sumpsit: _tota
grammatica consistit praecipue intellectu poetarum et scriptorum et
historiarum prompta expositione_{101}; cum hac priorem officiorum
enumerationem, hanc quoque non inmutatam, coniunxit: _et in recte
loquendi scribendique ratione_, ubi Varronem recte _legendi_
scribendique rationem posuisse ueri simile est. deinde sequitur altera
officiorum diuisio, quam supra tractauimus. sin Diomedes haec omnia
apud auctorem suum repperit, quod non est cur dubitemus, admodum
probabile fit eundem auctorem a Victorino, qui post integram Varronis
definitionem turbatam illam seriem officiorum habet, neglegentius
excriptum esse. accedit autem aliud. si enim has officiorum
enumerationes diuersis operibus tribuere uis, priorem cum grammaticae
definitione a Victorino coniunctam grammaticae adscribere, alteram ad
libros de sermone latino, quos a Diomedis auctore saepe adhibitos esse
constat, referre debes. tum uero cum definitione e Dionysio Thrace
sumpta, grammaticae diuisio quae ab eo aliena est coniungitur, altera
contra quae ab eodem repetita est ideoque si ueri similia sequimur,
cum illa definitione conexa erat, ab ea abscinditur. quod cum aduersus
probabilitatem pugnet, ratio nostra hac uia confirmatur. qui uero his
contemptis argumentis secundam diuisionem libris de sermone latino
adsignare uolt, adminiculum quoddam huius sententiae in Maximi
Victorini capite de lectione (p. 272 Lind. p. 1938P.) inueniri facile
sibi persuadeat. ibi enim post eandem alteram officiorum enumerationem
quam Diomedes habet haec leguntur: _partes lectionis sunt quatuor:
accentus discretio pronunciatio modulatio_, eaedemque partes{102}
subtilius quam a Maximo explicatae recurrunt apud Diomedem p. 430, 29.
436, 24. 436, 19. 439, 11. quae adprime apte in libro de sermone
latino ita legi potuisse manifestum est, ut neglectis ceteris
grammaticae partibus lectio accuratius tractata sit et ab hac
praefatione transitus ad librorum argumentum, quod magna ex parte
arte cum his rebus cohaereat, sit factus. sed quamuis hoc facile
placeat{103}, uerum non est. nam eodem modo atque apud Maximum
Victorinum (et Diomedem) a Dionysio Thrace cuius arti Maximi libellum
perquam similem esse M. Schmidt l.s. p. 421 ostendit, "anagno:sis"
exponitur, cuius diuisioni{104} modulatio addita est. etiam hac igitur
uia ad Dionysium repellimur, ut nihil iam restet, quam ut in ea quam
supra proposui dispositione acquiescamus. ex illo autem consensu
Maximi Victorini cum Diomede ualde ueri simile est, Varronem etiam
in hac re Dionysium secutum et post grammaticae diuisionem lectionis
partes accurate persecutum esse, sed uereor ne in singulis Varronis
doctrina admodum obscurata sit, ut eius uestigia{105}, quae in hac
expositione lateant, felicioribus expiscanda relinquam.
Footnote 101: Ea satis bene cum fragmento 91 conuenit; _praecipue_
illud ortum est e Varronis uerbis _ex parte maiore_, quae non
recte intellexit Diomedes.
Footnote 102: Singulariter in multis conuenire Maximum Victorinum
et Diomedem uidit L. Spengel allg. schulzeitg. 1832 II p. 286, ut
supra monui. sed consensus ille magis in dispositionibus quam in
rebus conspicuus est (exempli gratia cf. adnotationem ad fr. 93),
nam omnia fere doctiora apud Victorinum desunt. quem e Diomede
hausisse non credet, qui rerum diuersam tractationem et diuersum
ordinem spectat. tertium igitur habemus testem, quamquam longe a
fonte remotum, de libro Varroniano.
Footnote 103: Melius quam Maximi lectionis expositio Theodosi,
qui Dionysium secutus est (cf. Villoison anecd. gr. II p. 102 sq.
Bekkeri anecd. gr. II 676. gramm. post F. Osanni Philemon. p.
303), "anagno:seo:s" explicatio cum librorum de sermone latino
argumento conueniret, unde quam fallacia talia sint adparet.
Footnote 104: Dionysii de accentibus sententiam in libro tertio de
sermone latino a Varrone prolatam fuisse supra uidimus (p. 59).
Footnote 105: Nihil fere ad Varronem rettulerim nisi fundamenta
eorum quae p. 437 sq. de posituris leguntur conlatis Aristophane
in Pseudo-Arcad. p. 214 sq. Schm. et Dionysio p. 630.
De litteris in grammatica actum esse res ipsa postulat et testatur
Cornutus Cassiodori p. 2286P. eidemque tribuo quod Probus tradit,
nomina litterarum indeclinabilia esse (fr. 94). de litteris autem
teste Cornuto (fr. 95) haec Varro scripsit 'litterarum partim
sunt et dicuntur ut A et B, partim dicuntur et non sunt ut
H et X, partim sunt neque dicuntur ut "Phi" et "Psi". deinde de
uocalium et consonantium natura et coniunctionibus agere debuit, ut
Dionysius Marius Victorinus Martianus Capella. ex huius uero uerbis
III 263 p. 59 Gr.: _haec cum grammatica diceret, eamque progredi
Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas 'de iunctura syllabarum'
inquit 'dum haec litteratura deproperat, partem historicam
praetermisit'_ fortasse conligendum etiam historicas de litteris
obseruationes a Varrone additas fuisse, nam quanti momenti talia in
Martiano sint, docuit C.F. Hermann praef. ed. Kopp. p. XX, cui
accedit quod etiam Marius Victorinus I 4 p. 2456P. multa de eadem
re profert; quid uero ex hoc libro sumpserit eo incertius est, quia
praeter Varronis de H et X doctrinam, ad quam I 3, 8. 10
p. 2455P. cf. Mart. Cap. III 259 p. 58 Gr. spectat, etiam quae
cum libris de antiquitate litterarum et de origine linguae latinae
conueniunt habet. sequebantur sine dubio syllabae, fortasse etiam
breuis disputatio de uocabulis et enuntiatis. sed haec etiamsi ueri
similia incerta sunt, cum nec quatenus Dionysium Varro secutus sit
sciamus, nec Martiano Capellae satis confidere licet, ut eo solo
auctore nisi aut disertis uerbis Varronem excitat aut alia accedunt de
qualibet re a Varrone tractata quidquam statuamus. denique de partibus
orationis egit.
Quot autem partes statuerit extra dubitationem positum non est.
crederes eum cum Dionysii artem legerit; hunc uel potius Aristarchum
(Quint. inst. or. I 4, 20) secutum esse, qui has posuerunt; nomen
uerbum participium articulum pronomen praepositionem aduerbium
coniunctionem (cf. Apoll. de constr. I 3 p. 10 Bekk.). sed hoc
incertum est, etiamsi e libris de lingua latina et quibusdam aliis
testimoniis constat, plerasque Alexandrinorum partes ei notas fuisse.
in quattuor partes eum orationem in libris de l.l. diuisisse supra
(p. 28) exposui: uocabula quae habent casus, quae tempora, quae
utrumque, quae neutrum, quarum tres priores respondent Alexandrinis
praeterquam quod prima etiam articulos et pronomina conplectitur,
quarta Varronis Alexandrinorum praepositionem aduerbium coniunctionem
conprehendit. hanc diuisionem secutus pauca quae huius generis extant
percurram, deinde num eandem disputationis suae fundamentum Varro esse
uoluerit dicam.
Primae classis
partes sunt quattuor, e quis dicta a quibusdam prouocabula
quae sunt ut quis quae, uocabula ut scutum gladium, nomina
ut Romulus Remus, pronomina ut hic haec. duo media dicuntur
nominatus, prima et extrema articuli. primum genus est
infinitum, secundum ut infinitum, tertium est finitum,
quartum ut finitum.{106}
nomina et uocabula, quae duae diuersae orationis partes stoicis erant,
sine dubio in grammatica quoque distinxit. ad alterum genus duae
spectant obseruatiunculae. primum enim praecepit (fr. 97) _lact_ in
nominatiuo dici debere,{107} cuius genetiuus sit _lactis_. quamquam
enim Probus scribit (cathol. I p. 7, 3 K.): _e littera unum nomen
reperitur terminatum generis neutri declinationis tertiae, is enim
facit genetiuo: hoc lac lactis. quidam putant hoc lact debere dici,
sed non legi nisi in Varrone de lingua latina_, et Spengelius
philologi XI p. 402 codicem Florentinum de lingua latina V 104 p. 106
_lact_ praebere testatur, obtemperandum esse duco Diomedi p. 303, 7
qui _lac_ exterminasse Varronem tradit, et Pompeio XVIII 2 p. 233, qui
de certo quodam Varronis praecepto in hac re loquitur. aliter Varronem
statuisse narrat Cledonius p. 1904P.: 'lact (lacte _cod. Bern. 380.
Putsch._) ait Varro non dici, numquam enim nomen ex duabus mutis
terminatur aut currit: hoc lacte'. sed aperte confudit Varronem cum
Caesare qui teste Pompeio (cf. supra p. 55) nullum uocabulum duabus
consonantibus terminari uoluit, ut Cledonius aut Pompeium aut eius
auctorem male excripsisse uideatur. omnino enim Donati interpretes in
tot rebus congruunt, quod exigua ex parte docet adnotatio nostra ad
fragmenta 99. 100, ut omnes ex uno eodemque doctiore conmentario
hausisse aliumque plura alium pauciora inde sumpsisse existimem. in eo
autem conmentario conscribendo Varronis grammaticam adhibitam esse ex
fragmentis modo adlatis conligendum ideoque hanc quoque obseruationem
de forma _lact_ codem refero, quod Martiani (III 256 p. 57 Gr.)
consensu confirmatur. praeterea huc spectare quod Charisius (p. 131,
10) de graecis uocabulis -a terminatis tradit (fr. 98) supra (p. 34)
iam indicaui, cum in libro de grammatica breuia de iustis uocabulorum
formis praecepta dari oporteret, quale hoc fuisse uidetur.
Footnote 106: In hoc loco (de l.l. VIII 45 p. 424 sq.) scribendo
Spengelium et Augustinum ab eo laudatum sequor.
Footnote 107: cf. W. Freund in Iahni annal. V 1832 p. 100. Ritschl
nou. mus. rh. VII p. 606 sq. H. Wentzel symb. crit. ad hist. scr.
rei metr. lat. p. 33. I. Vahlen anal. Non. p. 10. L. Mueller de re
metr. poet. lat. p. 379. W. Corssen krit. beitr. z. lat. formenl.
p. 578.
Pronomina prouocabulis Varro non opposuisse (quamquam in ipsis rerum
nominibus posterioribus grammaticis non ualde confido), sed duas has
classes pronomina nominasse uidetur. diuisit ea in primigenia et
deductiua (fr. 99), ut _quis_ et _quisquam quispiam_. primigenia autem
erant uiginti unum, quorum quattuor classes, quas contra Donatum duas
tantum proferentem{108} Pompeius Sergius Cledonius enumerant, ad
Varronem pertinere credo. adferunt quidem huius rei auctorem Probum,
in cuius institutis artium p. 131, 25 hoc legitur, sed primum Varro
accurate quae pronomina essent primigenia indicare debuit, deinde hoc
prope ad stoicorum doctrinam accedit,{109} talesque partitiones
Varronem adamasse uel locus suprascriptus e libris de lingua latina
docet. uoluit enim pronomina aut finita (ego tu ille{110}) aut minus
quam finita (ipse iste is hic idem sui) aut infinita (qui uel quis
qualis talis tantus quantus quotus totus) aut possessiua (meus tuus
suus noster uester) esse, ut ex eo Probum et Isidorum orig. I 7, 2. 3.
6 hausisse existimem. hanc autem diuisionem a Varrone profectam esse
confirmant quae Probus instit. art. p. 151, 30 ex eodem de aduerbiis a
pronominibus deriuandis profert (fr. 102). aduerbia enim e sedecim
pronominibus fieri docuit, quae secundum illam partitionem
enumerantur: ex _ille_, ex _iste hic idem_, ex _qui_ (_quique
quicunque quidam quispiam aliquis_) _qualis_, ex possessiuis.{111} in
hac quidem re duorum scriptorum auctoritati cedendum erat, non tamen
credo Cledonio p. 1905P., qui omnia pronomina succedanea Varronem
dixisse contendit. ita enim optime correxit Petrus Bondam uar. lect.
II 2 p. 115 cf. L. Lersch sprachphil. d. alt. II p. 151 quod in codice
Bernensi 380, quo ipso Putschius usus est, legitur: 'pronomen quia non
(non _om. cod._) fungitur officio nisi praemisso nomine, ideo haec
pars a Varrone _succedat in ea_ dicitur' (fr. 100). succedaneum bene
adpellari potuit relatiuum, ut _is_ et _ipse_ a Prisciano (I p. 579,
20. 580, 14), _is_ et _tantus_ a Diomede p. 329, 20. 331, 5. cf. Char.
163, 28 subiunctiua nuncupantur. cum autem nomen pronominibus
personalibus nunquam praemittatur, ea tantum pronomina succedanea
Varro dicere potuit, quae re uera nominibus succedunt.
Pages:
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 | 9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
14 |
15 |
16 |
17 |
18 |
19 |
20